Zimowit jesienny

Morfologia

Pokrój – Osiąga 8–30 cm wysokości. Trwałą częścią rośliny jest podziemna bulwa, z której wyrasta jesienią pęczek białych korzeni. Z zewnątrz okryta jest dwoma zaschniętymi pochwami liściowymi, pod którymi znajdują się 3–4 zawiązki liści rozwijające się wczesną wiosną następnego roku. Pęd jest silnie zredukowany, zaledwie wychodzący ponad ziemię.

Liście – Ich liczba waha się od 3 do 8 (zależnie od wielkości bulwy). Są wąskolancetowate, w większej części wąskie, tępo zakończone. Maja szerokość 2-4 cm.

Kwiaty – Różowo-lila, lila, rzadko białe, lejkowate, stosunkowo niewielkie w porównaniu z innymi gatunkami. Kwiaty obupłciowe, z pojedynczym okwiatem, o cienkiej, długiej rurce wewnątrz owłosionej, której dolna część wraz z zalążniami ukryta jest w bulwie. Korona o sześciu lejkowato odgiętych działkach, pręcików 6, z czego 3 krótkie i 3 długie, słupek jeden z trzema nitkowatymi szyjkami i buławkowatymi znamionami.

Owoc – Trójkomorowa zalążnia rozwija się pod ziemią i dopiero wiosną razem z liśćmi wyrasta ponad powierzchnię. Podłużnie jajowata i otoczona liśćmi torebka o długości 3-4 cm zawiera ciemnobrunatne, kuliste, delikatnie pomarszczone nasiona, pęka wzdłuż przegród.

Biologia i ekologia

Rozwój

Bylina, geofit. Kwitnie od sierpnia do września, w naszych warunkach kwiaty pojawiają się w pierwszej dekadzie września („witają zimę”, często nieprawidłowo nazywane są “ziemowitami”). Czasami (rzadko) zakwita również na wiosnę. Zapylane są przez pszczoły, muchy i trzmiele, nasiona zaś dojrzewają dopiero w zimie pod ziemią. Jesienią na podstawie starej bulwy tworzy się bruzda, w której powstają dwie – trzy młode bulwy potomne, czerpiące substancje zapasowe ze starej bulwy, która stopniowo zamiera do lata następnego roku.

Siedlisko

Lubi wilgotne łąki, widne lasy mieszane i rzadkie zarośla. Jest światłolubny, ale znosi okresowe zacienienie. Wymaga gleb świeżych lub wilgotnych, gliniasto–ilastych lub gliniasto–piaszczystych, zasobnych w składniki mineralne. Występuje na obszarach o klimacie oceanicznym. Rośnie od niżu po niższe położenia górskie. Najwyżej występujące jego stanowiska znajdują się na Polanie Chochołowskiej w Tatrach.

Fitosocjologia

Gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Molinietalia.

Cechy fitochemiczne

Roślina bardzo silnie trująca: Cała roślina jest trująca dla ludzi, bydła i koni. Zwierzęta instynktownie wyczuwają, iż roślina jest trująca i ją omijają, zarówno świeżą, jak i suszoną w sianie. U ludzi po 4-6 godzinach od spożycia pojawiają się takie objawy, jak: drętwienie i pieczenie w ustach, trudności w przełykaniu, mdłości i wymioty, ostra biegunka (czasami krwawa), obniżenie temperatury ciała i ciśnienia krwi, w końcu paraliż i śmierć w wyniku paraliżu oddechowego. Kolchicyna jak inne zawarte w zimowicie alkaloidy nie szkodzą owcom i kozom, ale ich mleko, po takiej diecie nie nadaje się do spożycia, stając się trujące. Śmiertelna dawka dla człowieka to ok. 0,02 g kolchicyny (ilość zawarta w ok. 6 g nasion).

Zagrożenia i ochrona

W Polsce gatunek objęty ścisłą ochroną gatunkową. Jego populacje stopniowo ulegają zmniejszaniu. Zagrożony jest nie tylko wskutek zbierania go do celów leczniczych i bezpośredniego niszczenia, ale również w wyniku zaorywania łąk i osuszania ich. Zagrożeniem dla gatunku jest również zarastanie nieużytkowanych polan i łak w wyniku naturalnej sukcesji ekologicznej. Według Światowej Unii Ochrony Przyrody gatunek zagrożony (kategoria zagrożenia VU).

Zastosowanie

• Roślina lecznicza: stosowany w lecznictwie ludowym, był przedmiotem zabobonów. Ze względu na silnie trujące własności nie należy samodzielnie stosować tej rośliny w celach leczniczych. Obecnie stosuje się w leczeniu tylko preparaty produkowane z tej rośliny pod ścisłą kontrolą lekarza.
  • Surowiec zielarski: nasiona zimowita – Colchici semen, rzadziej bulwy – Colchici bulbus
  • Skład chemiczny: czynnymi substancjami otrzymywanymi z zimowita są pseudoalkaloidy, pochodne tropolonu (kolchicyna i kolchamina). Nasiona zawierają od 0,2 do 1,2% substancji aktywnych, a bulwy ok. 0,2%.
  • Działanie: przeciwbólowe i przeciwzapalne. Preparaty otrzymywane z surowca są stosowane w atakach dny (skazy moczanowej). Wytwarzane są także preparaty cytostatyczne stosowane w leczeniu nowotworów, a także raka skóry (0,5% maść z zimowita). Preparaty z zimowita wolno stosować tylko pod kontrolą lekarza.
  • W homeopatii wykorzystuje się bulwy zimowita, wykopane wiosną. Wykorzystuje się przy dolegliwościach mięśni szyi oraz karku, chorobach stawów pochodzenia reumatycznego oraz o charakterze padaczkowym. Uważany jest za truciznę dla kapilar.
  • Zbiór i suszenie: bulwy wykopuje się w sierpniu i wrześniu przed kwitnieniem rośliny.
• Roślina ozdobna. Nadaje się na rabaty i do ogródków skalnych. Może też być uprawiany w dużej ilości w postaci kęp na trawnikach. Wśród odmian uprawnych występują kultywary o kwiatach białych, purpurowych, a także pojedynczych i pełnych. Najczęściej uprawiane odmiany to:
  • ‘Album’ – odm. białokwiatowa o drobniejszych kwiatach,
  • ‘Albiplenum’ – biała, pełnokwiatowa,
  • ‘Plenum’ – kwiaty lilioworóżowe, pełne,
  • ‘Rubrum’ – purpurowe, wielkością podobne do gatunku.
• W Szwajcarii zimowit używany był do barwienia pisanek wielkanocnych.

Uprawa

Lubi podmokłe gleby i słoneczne stanowiska. Rozmnaża się go z bulw w czerwcu-lipcu, sadzi się je do gleby w rozstawie co 20 cm (duże) lub 10 cm (małe).

Wyczyniec łąkowy

Charakterystyka

Pokrój – Roślina o wysokości dochadzącej do ponad 100 cm, rozłogowo-luźnokępowa, wykształca silnie ulistnione pędy wegetatywne i kwiatowe. Trawa wieloletnia, rozwija się wczesną wiosną.

Łodyga – Silnie ulistniona, źdźbła proste.

Liście – Równowąsko-lancetowate, o szerokości 6-10 mm szorstkie z wierzchu, wyraźnie unerwione, ciemnozielone. Pochwa liściowa otwarta, wewnętrz niej krótki języczek.

Kwiatostan – Wiecha kłosokształtna (kłos pozorny wiechowaty) o długości do 10 cm, miękka, gęsta, wielostronna. Kłoski

owalne, na krótkich szypułkach z wyrastającą długą ostką, jedokwiatowe, podczas kwitnienia widoczne fioletowe pylniki. Kwitnie od maja do lipca.

Nasiona – Oplewiony ziarniak o długości do 6 mm i szerokości do 2mm. Plewy pokryte włoskami, zrośnięte do połowy długości kłoska, pod nimi znajduje się plewka dolna z której wyrasta długa ostka.

Biotop

Występuje na różnych glebach, tak mineralnych jak i ogranicznych, w warunkach wilgotnych i umiarkowanie wilgotnych. W górach występuje po regiel dolny. Hemikryptofit. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Cl. Molinio-Arrhenatheretea, All. Alopectrion pratensis, Ass. Alopecturetum pratensis.

Zmienność

Tworzy mieszańce z w. kolankowatym, w. czerwonożółtym, w. pęcherzykowatym i w. polnym.

Zastosowanie

• Trawa o dobrej wartości pastewnej, stosowana głównie na umiarkowanie wilgotne łąki okresowo zalewne. Jest wytrzymały na surowe warunki klimatyczne, ale ma duże wymagania glebowe. Znajduje się w rejestrze roślin rolniczych Unii Europejskiej.

Wilczomlecz pstry, ostromlecz pstry (Euphorbia epithymoides L.) – gatunek rośliny z rodziny wilczomleczowatych.

Rozmieszczenie geograficzne

Występuje w Afryce Północnej, Azji i Europie. W Polsce osiąga północną granicę swojego występowania. Jest u nas gatunkiem bardzo rzadkim, występuje jedynie na Wyżynie Śląskiej we wsi Podwarpie oraz w trzech dzielnicach Dąbrowy Górniczej, na stanowiskach oderwanych od swojego głównego obszaru występowania. Łącznie znane jest tylko z 6 stanowisk (2004 r.).

Morfologia

Łodyga – Wzniesiona, gruba, owłosiona i w dolnej części pokryta czerwonymi łuskami. Osiąga przeważnie wysokość 20–30 cm. Pod ziemią posiada ukośne kłącze, z którego wyrasta pęk grubych pędów nadziemnych.

Liście – Ulistnienie skrętoległe. Liście podłużnie lancetowate, tępe i całobrzegie. W górnej części łodygi liście mają sercowatą nasadę. Podsadki w górnej części żółte, zmieniające z czasem barwę na pomarańczową. Mają jajowaty kształt i zwężoną nasadę. Wszystkie liście owłosione.

Kwiaty – Zebrane w 3–5 ramienną wierzchotkę. Są rozdzielnopłciowe, zebrane w cyjatium i silnie zredukowane. Kwiat męski ma tylko jeden pręcik, a kwiat żeński jeden słupek. Znajdują się razem na kubeczkowatym dnie kwiatowym i otoczone są poprzecznie jajowatymi miodnikami.

Owoc – Torebka pokryta czerwonymi brodawkami lub kosmkami, bez włosków. Pęka klapami wysypując brązowe, jajowate nasiona o długości do 2,5 mm i pomarszczonej powierzchni.

Biologia i ekologia

Bylina, hemikryptofit, gatunek światłolubny. Kwitnie od kwietnia do maja. Rośnie na suchych murawach, w miejscach kamienistych, na obrzeżach lasów, poboczach dróg i pastwisk. Przeważnie występuje na podłożu zasobnym w węglan wapnia.

Zagrożenia i ochrona

Roślina objęta jest w Polsce od 2004 r. ścisłą ochroną gatunkową.

Kategorie zagrożenia gatunku:

• Kategoria zagrożenia w Polsce wg Polskiej Czerwonej Księgi Roślin^[4]: VU (gatunek narażony).
• Kategoria zagrożenia w Polsce wg Czerwonej listy roślin i grzybów Polski: R (gatunek rzadki, potencjalnie zagrożony).

Na nielicznych stanowiskach swojego występowania zagrożeniem dla tego światłolubnego gatunku jest zacienienie spowodowane przez zarastanie terenu lasem. W 2004 r. cała populacja tego gatunku w Polsce liczyła zaledwie ok. 1000 osobników, z czego około połowa występowała w okolicy Dąbrowy Górniczej.

Zastosowanie

• Jest czasami uprawiany jako roślina ozdobna. Tworzy koliste kępy, szczególnie nadaje się na rabaty i do ogródków skalnych.

Wiesiołek ozdobny, w. missouryjski (Oenothera macrocarpa) – gatunek rośliny należący do rodziny wiesiołkowatych. Pochodzi z Ameryki Północnej, z obszaru USA (stany: Illinois, Kansas, Missouri, Nebraska, Oklahoma, Arkansas, Teksas). W Polsce jest uprawiany jako roślina ozdobna.

Morfologia

Łodyga – Płożąca się, rozgałęziona, owłosiona, o długości do 15 cm i czasami czerwono nabiegła.

Liście – Pojedyncze, lancetowate lub owalne, o gładkich lub ząbkowanych brzegach. Mają długość do 8 cm i bardzo jasne nerwy.

Kwiaty – Żółte i bardzo duże w stosunku do wielkości rośliny (osiągają średnicę do 12 cm). Mają kielich z czerwonymi plamkami, 4 płatkową koronę, 1 słupek z 4 długimi nitkowatymi znamionami i liczne pręciki.

Owoce – Duże, oskrzydlone, ozdobne.

Biologia

Bylina, hemikryptofit. Kwitnie od czerwca do października. Kwiaty otwierają się po południu, przy czym pojedynczy kwiat kwitnie tylko 1 dzień.

Uprawa

• Przydatność. Jest uprawiany głównie ze względu na kwiaty i owoce. Nadaje się do ogrodu skalnego i do ogrodów naturalistycznych. Owoce mogą być wykorzystywane do suchych bukietów.
• Wymagania. Wymaga przepuszczalnej gleby piaszczysto-gliniastej, nie musi być żyzna. Stanowisko powinno być słoneczne. Jest dość wytrzymały na suszę i całkowicie mrozoodporny. Źle toleruje przesadzanie.
• Rozmnażanie. Poprzez siew nasion, wymagają one stratyfikacji.

Żagwin ogrodowy

Morfologia

Pokrój – Niska roślina darniowa tworząca szeroko ścielące się i gęste kobierce o wysokości do 10 cm.

Liście – Pojedyncze, matowozielone, grubo ząbkowane, owłosione.

Kwiaty – Drobne, różowo-fioletowe zebrane w krótkie grona. Kwitnie bardzo obficie od kwietnia do czerwca.

Zastosowanie

Jest uprawiany jako roślina ozdobna. Używany jest do obsadzania ogródków skalnych, obsadzania murków i na rabaty. Efektownie wygląda, gdy jego pędy zwisają z głazów lub murów. Jest jedną z 5 podstawowych bylin wiosennych (pozostałe to ubiorek wiecznie zielony, gęsiówka kaukaska, smagliczka skalna i floks szydlasty).

Uprawa

• Wymagania. Wystarcza mu przeciętnie żyzna gleba, powinna być średnio wilgotna, przepuszczalna i mieć zasadowy odczyn. Wymaga słonecznego stanowiska. Jest wytrzymały na mróz, często jednak jego pędy uszkadzane są przez zimne wiatry i słońce. Na zimę najlepiej jest przykryć go gałązkami iglaków, nie należy natomiast przysypywać liśćmi i ściółka, gdyż powoduje to gnicie pędów.
• Rozmnażanie. Rozmnaża się go z sadzonek lub przez podział bryły korzeniowej. Najłatwiej ukorzeniają się pędy po przysypaniu ich ziemią.

Wielosił błękitny (Polemonium caeruleum) – gatunek byliny należący do rodziny wielosiłowatych

Morfologia

Pokrój – Bylina osiągająca wysokość 20-120 cm. Jest to jedna z najwcześniejszych naszych roślin wiosennych, rozpoczyna wegetację na przedwiośniu, gdy występują jeszcze nocne przymrozki i nawraca zima.

Łodyga – Wzniesiona i rozgałęziająca się, dosyć gruba, dołem naga, w górnej części gruczołowata. Jest obła, ulistniona i pusta w środku. Pod ziemią mięsiste i silnie ukorzenione kłącze.

Liście – Ulistnienie skrętoległe, liście odziomkowe ogonkowe, środkowe liście łodygowe na krótkich ogonkach, wyższe bezogonkowe, wszystkie zaś złożone z licznych (do 27), nieparzysto-pierzasto ułożonych listków. Listki mają eliptycznojajowaty kształt i zaostrzone końce.

Kwiaty – Zebrane w wiechy na szczycie łodyg. Kielich zrosły o jajowatych, tępo zakończonych ząbkach. 5 płatków korony o barwie fioletowe lub niebieskiej, spotyka się jednak formy białe. Korona ma długość 15-20 mm, wolne części jej płatków są dwukrotnie dłuższe od części zrośniętej w rurkę. Słupek pojedynczy z trójdzielnym znamieniem. 5 pręcików z dużymi, pomarańczowymi pylnikami, o nitkach dołem owłosionych. Kwiaty wyrastają na pokrytych gruczołami szypułkach, pachną miodem

Owoc – Trójdzielna torebka z licznymi trójgraniastymi nasionami o długości ok. 2,5 mm i ostrych kantach. Nasiona zachowują zdolność kiełkowania do 3 lat.

Biologia i ekologia

Bylina, hemikryptofit. Siedlisko: zarośla, brzegi potoków, mokre łąki. Występuje tylko na wilgotnych siedliskach. Kwiaty są przedprątne i zapylane przez błonkówki, lub samopylne. Kwitną od czerwca do sierpnia. Roślina miododajna.

Zagrożenie i ochrona

Roślina objęta ochroną gatunkową. Liczba stanowisk zmniejsza się z powodu melioracji terenów. Wzięta pod ochronę gatunkową od 1983 r. Wg Polskiej Czerwonej Księgi Roślin – gatunek narażony na wymarcie (kategoria zagrożenia VU).

Zastosowanie

• Roślina uprawna: uprawiany jako roślina ozdobna i roślina lecznicza. Po raz pierwszy został wprowadzony do uprawy w Bułgarii i na terenie byłego ZSRR.
• Roślina lecznicza:
  • Surowiec zielarski : kłącze i korzenie. Zawierają trójterpenowe saponiny, kwasy organiczne, olejki eteryczne, żywice, tłuszcze, białka, skrobię, flawonoidy, kumarynę.
  • Działanie : wykrztuśne, uspokajające, obniżające ciśnienie krwi, przyspieszające jej krzepnięcie, a także zmniejszające poziom cholesterolu. W postaci wywarów, naparów, nalewek używany jest do leczenia schorzeń dróg oddechowych, choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, przy drgawkach, nerwicach, padaczce. Stwierdzono, że bardzo pomaga przy zmęczeniu wiosennym, apatiach, astenii i zwiększa odporność na choroby. W celu uniknięcia drażniącego na układ pokarmowy działania saponin, spożywa się go po jedzeniu. Preparaty wielosiłu mogą bezpiecznie być stosowane przez długi czas.
  • Zbiór i suszenie : kłącze wraz z korzeniami wykopuje się w drugim roku uprawy, jesienią. Czyści się je z ziemi, płucze, kroi na drobniejsze kawałki i suszy na słońcu, lub w suszarni w temperaturze 50-60 °C.

Uprawa

Jest łatwy w uprawie, wymaga jednak gleb żyznych i wilgotnych. Woli miejsca słoneczne, ale rośnie też w półcieniu. Może być uprawiany przez siew z nasion bezpośrednio do gleby (rozstaw rzędów 45-60 cm). Nasiona wysiewa się wczesną wiosną na głębokość 1 cm. Pędy kwiatowe wytwarza dopiero w drugim roku po zasianiu. Uprawiany na dobrej glebie i nawożony rośnie znacznie bujniej, niż na naturalnych stanowiskach, a co najważniejsze zawiera dużo więcej czynnych substancji leczniczych. Jest mrozoodporny. Podczas suszy niezbędne jest podlewanie.

Ciekawostki

Nazwa rośliny pochodzi od słowa greckiego „polemos” (wojna) i łac. „coeruleum” (błękitny). W Starożytnej GrecjiPontu i Filetajrem z Kapadocji o to, kto jako pierwszy odkrył własności lecznicze tej rośliny. toczył się bowiem spór pomiędzy niejakim Polemonem z

Ułudka wiosenna (Omphalodes verna Moench) – gatunek rośliny należący do rodziny ogórecznikowatychBoraginaceae). Pochodzi ze środkowej i południowo-wschodniej Europy. Jest uprawiana w wielu krajach jako roślina ozdobna (w Polsce rzadko), czasami dziczeje z upraw.

Morfologia i biologia

Bylina o częściowo zimozielonych liściach, hemikryptofit i wysokości do ok. 20 cm. Część liści w różyczce liściowej. Są pojedyncze, sercowato-jajowate, duże, długoogonkowe. Kwiaty zebrane w luźne szczytowe grona. U typowej formy są jasnoniebieskie z białym oczkiem (złożonym z białych osklepek). Mają średnicę 7-15 mm i z wyjątkiem najniższego nie posiadają przysadek. Łatki korony są krótkie i stępione. Kwitnie od kwietnia do maja.

Gatunki podobne

Ułudka wiosenna mylona jest z niezapominajką skąpokwiatową (Myosotis sparsiflora Pohl), od której najbardziej różni się owocami.

Zastosowanie i uprawa

Nadaje się jako roślina okrywowa lub do alpinarium. Może być uprawiana w strefach 6-9, w rejonach zimniejszych wymaga okrycia na zimę. Oprócz typowej formy uprawiane są kultywary różniące się kolorem kwiatów, wielkością. Gleba powinna być stale wilgotna i przepuszczalna. Rozmnnaża się przez wysiew nasion wczesną wiosną wprost do gruntu, lub jesienią przez podział.

Tulipan

Morfologia

• Łodyga – Sztywna, prosta, gładka lub owłosiona i tylko u nielicznych gatunków i odmian jest rozgałęziona i wtedy roślina tworzy kilka kwiatów np. u Tulipa biflora, Tulipa dasystemon, Tulipa praestans. Niektóre odmiany jednopędowe mają skłonność do tzw. staśmień, czyli do tworzenia pędówtemperatur w ciągu lata. Łodyga miewa od 7 do 75 cm. rozgałęzionych. Najczęściej są one skutkiem zbyt wysokich
• Liście – Bezogonkowe, szerokie – jajowate lub eliptyczne, albo równowąskie – lancetowate. U niektórych gatunków i odmian na blaszkach liściowych między nerwami występują ciemnopurpurowe smugi lub rysunek w postaci przerywanych, nieregularnych prostokątów. U większości gatunków jednak są szarozielone i pokryte woskowym nalotem. Liczba liści wynosi zazwyczaj 3 – 5, przy czym dolny jest zawsze największy. Niekiedy poniżej kwiatu wyrastają dodatkowe małe liście, co jest niepożądane, zwłaszcza u odmian ogrodowych, gdyż bezlistna część łodygi jest wtedy skrócona. Liście wyrastają przeważnie z cebuli, choć u pewnych gatunków i odmian wyrastają naprzemianlegle, a ich wielkość zmniejsza się wraz z wysokością pędu.
• Owoce – trójdzielne i trójkomorowe torebki, w których może znajdować się ponad 100 nasion. Jeżeli ich zbiór nastąpi w fazie odpowiedniej dojrzałości to łatwo kiełkują i dają początek nowym roślinom. Jednak tulipany rozmnaża się generatywnie wyłącznie w celach hodowlanych, ponieważ odmiany ogrodowe nie powtarzają cech rośliny matecznej. Dlatego w produkcji ogrodniczej tulipany rozmnaża się tylko wegetatywnie – przez cebulki przybyszowe.
• Część podziemna – Jednoroczna cebula o jajowatym kształcie. Obwód cebul u niektórych gatunków może wynosić od 3 – 4 cm, a u odmian uprawnych może dochodzić nawet do 16 cm. Cebula jest zmodyfikowanym, skróconym pędem podziemnym, składającym się z piętki i kilku mięsistych, białych łusek, które są otoczone suchą łuską okrywającą. U niektórych gatunków łuska ta jest wewnątrz owłosiona, co ma chronić cebulę przed działaniem wysokich temperatur i utratą wody.
• Kwiat – Okwiat nie zróżnicowany na kielich i koronę. Składa się on z trzech wewnętrznych i trzech zewnętrznych listków okwiatu. Długość listków waha się od 1,5 do nawet kilkunastu cm. Listki są zwykle od strony wewnętrznej błyszczące, a na zewnątrz matowe. Mogą one być jednobarwne lub z rysunkiem. Często u podstawy listki mają inaczej zabarwioną plamę, inaczej zabarwione mogą też być ich brzegi, a także zewnętrzna strona (szczególnie trzech zewnętrznych listków). U odmian ogrodowych o kwiatach pojedynczych pojawiają się czasem dodatkowe listki, zwykle częściowo zielone. Bardzo dekoracyjne są duże pręciki otaczające okazały słupek. Jest ich 6 i podobnie jak listki są one ułożone w dwóch okółkach. Na wydłużonej i trójdzielnej zalążni słupka znajduje się trójdzielne, zaokrąglone znamię, nie występuje natomiast szyjka słupka lub jest ona bardzo krótka. Skala barw kwiatów jest bardzo bogata, są kwiaty białe, żółte, różowe, czerwone i fioletowe w najrozmaitszych odcieniach tych barw, nie ma tylko tulipanów o czysto niebieskim i czarnym okwiecie. Niektóre odmiany są wielobarwne. Niektóre kwiaty lub ich części są u niektórych odmian tulipana prawie czarne. Wynika to z tego, że w czarnych miejscach następuje mieszanie się dwóch barwników, jeden z nich absorbuje część docierających promieni świetlnych, a drugi wychwytuje pozostałe promienie, obydwa barwniki nawzajem się uzupełniają. Kwiaty mogą być pojedyncze lub pełne, a ich kształt może się zmieniać – od kubkowatych, miseczkowatych i kielichowatych do złożonych form o skręconych lub zaokrąglonych listkach okwiatu

Biologia

• U tulipana zachodzi zjawisko termonastii. Proces ten zachodzi, gdy jest jeszcze dość chłodno i tylko bezpośrednie nasłonecznienie podnosi dość znacznie temperaturę organu. Kwiaty te w podwyższonej temperaturze otwierają się, a przy niskiej zamykają. Ma to kluczowe znaczenie w procesie zapylania, w słońcu i cieple istnieje największe prawdopodobieństwo zapylenia przez owady. Mechanizm tych ruchów polega na szybszym wzroście listków okwiatu po stronie górnej (wewnętrznej) w temperaturze wyższej co powoduje rozchylenie się kwiatu. Gdy temperatura jest niska, szybciej rośnie dolna strona listków i kwiat się stula. Ruchy te mogą być wykonywane wielokrotnie. Listki okwiatu wydłużają się u tulipana o ok. 7% podczas jednego ruchu termonastycznego, tak, że w ciągu okresu kwitnienia całkowity przyrost listków może sięgać nawet 100%.
• Zaobserwowano, iż kwiaty tulipanów otwierają się, gdy temperatura wzrasta powyżej 15 °C, a zamykają się gdy spada poniżej 13 °C. Niektóre kwiaty są bardzo wrażliwe na zmiany temperatury, u tulipana dostrzegalna reakcja zachodzi przy różnicy temperatur wynoszącej 0,5 °C.
• Pyłek u tulipana odznacza się dużą żywotnością – zachowuje zdolność kiełkowania przez okres do 100 dni.

Systematyka

Pozycja systematyczna wg Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Klad okrytonasienne, klad jednoliścienne (monocots), rząd liliowce (Liliales), rodzina liliowate (Liliaceae), plemię Tulipeae.

Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd liliowce (Liliales Perleb), podrząd Liliineae Rchb., rodzina liliowate (Liliaceae Juss.), podrodzina Tulipoideae Kostel., plemię Tulipeae Duby., rodzaj tulipan (Tulipa L.).

Gatunki

• tulipan armeński (Tulipa armena Boiss.)
• tulipan Auchera (Tulipa humilis Herb.)
• tulipan Batalina (Tulipa linifolia Regel forma chrysantha (Boiss.) Raamsd.)
• tulipan dostojny (Tulipa praestans Hoog)
• tulipan dziki (Tulipa sylvestrisL.)
• tulipan Eichlera (Tulipa undulatifolia Boiss.)
• tulipan Fostera (Tulipa fosteriana W. Irving)
• tulipan Greiga (Tulipa greigii Regel)
• tulipan górski (Tulipa montana Lindl.)
• tulipan Hagera (Tulipa orphanidea Boiss. ex Heldr.)
• tulipan irański (Tulipa urumiensis Stapf)
• tulipan Kaufmanna (Tulipa kaufmanniana Regel)
• tulipan Klusjusza (Tulipa clusiana DC.)
• tulipan lnolistny (Tulipa linifolia Regel)
• tulipan ogrodowy (Tulipa gesneriana L.)
• tulipan pachnący (Tulipa suaveolens Roth)
• tulipan późny (Tulipa tarda Stapf.)
• tulipan skalny (Tulipa saxatilis)
• tulipan Sprengera (Tulipa sprengeri Baker)
• tulipan turkiestański (Tulipa turkestanica Regel)
• tulipan wielobarwny (Tulipa biflora Pall.)

Klasyfikacja ogrodnicza

Od dawna ogrodnicy by uzyskać nowe odmiany krzyżowali różne gatunki tulipanów. Dzisiaj nie sposób już ustalić pochodzenia tych odmian. W rzeczywistości większość uprawianych tulipanów jest mieszańcami i kultywarami i określa się je wspólną nazwą tulipan ogrodowy. Uprawiane tulipany ogrodnicy dzielą na 15 grup:

1. tulipany pojedyncze wczesne
2. tulipany pełne wczesne
3. tulipany Triumph
4. tulipany mieszańce Darwina
5. tulipany Crispa
6. tulipany Viridiflora
7. tulipany liliokształtne
8. tulipany pojedyncze późne
9. tulipany Rembrandta
10. tulipany papuzie
11. tulipany pełne późne
12. tulipany Kaufmana (pochodzą od T. kaufmanniana)
13. tulipany Fostera (pochodzą od Tulipa fosteriana)
14. tulipany Greiga (pochodzą od T. greigii)
15. pozostałe gatunki botaniczne

Zastosowanie

Jest najczęściej uprawianą rośliną ozdobną na świecie. Uprawia się go głównie w gruncie i pod osłonami (szklarnie, tunele foliowe). Nadaje się na rabaty, na obwódki i na kwiat cięty (nie jest zbyt trwały). Najlepsze efekty daje uprawianie go w większych grupach.

Uprawa

• Wymagania. Tulipan nie ma specjalnych wymagań co do gleby, najlepiej jednak rośnie na próchnicznej glebie o odczynie obojętnym, lekko kwaśnym lub lekko zasadowym. Stanowisko powinno być słoneczne.
• Sposób uprawy. Cebule wysadza się do ziemi jesienią, małe na głębokość 6–10 cm, duże na głębokość 11–15 cm. Powinny być przed sadzeniem zaprawione przez moczenie w odpowiednich preparatach grzybobójczych. Nawozi się już jesienią po zasadzeniu cebul, potem wiosną przed kwitnieniem. W czasie upałów należy je podlewać. Przekwitłe kwiaty usuwa się, ale liście i łodygę należy pozostawić aż do zaschnięcia.
• Rozmnażanie. Głównie przez cebule przybyszowe wytwarzane na macierzystej cebuli. Rozmnażanie przez nasiona możliwe jest tylko u gatunków botanicznych, uprawiane kultywary z reguły nie zachowują bowiem cech rośliny macierzystej.
• Choroby i szkodniki.
  • fuzarioza objawiająca się żółknięciem liści i więdnięciem rośliny. Jedyny skuteczny sposób zaradzenia to zapobieganie: sadzenie tylko zdrowych cebul i zaprawianie ich przed sadzeniem.
  • inne choroby grzybowe (szara pleśń, penicilloza). Zwalcza się je wielokrotnym opryskiwaniem odpowiednimi środkami grzybobójczymi
  • liczna grupa chorób wirusowych objawiająca się nekrotycznymi i chlorotycznymi zmianami na liściach, żółknięciem liści. Brak skutecznego sposobu leczenia. Rośliny należy zniszczyć.
  • niszczyk zjadliwy – drobny nicień żerujący w glebie na cebulach. Objawy: liście skręcają się i są żółtozielone, kwiaty zielone i zniekształcone, cebule miękkie i gąbczaste. Szkodnik kwarantannowy, zwalczanie praktycznie niemożliwe, cebule należy zniszczyć
  • nornik zwyczajny i mysz zaroślowa wyjadające cebule. Należy je przed posadzeniem zaprawiać, potem zwalczać te gryzonie

Ciekawostki

• Wg jednej z legend, tulipany zostały sprowadzone do Europy zachodniej w 1554 roku przez Oghiera Ghiselin de Busbecq, ambasadora Imperium Osmańskiego na dworze Ferdynanda I. Druga legenda mówi, że przywiezione zostały ze Sri Lanki przez Lopo Vaz de Sampayo, gubernatora kolonii portugalskich w Indiach.
• Pod koniec drugiej połowy XVI wieku zachodnią Europę (przede wszystkim Holandię) ogarnęło tulipanowe szaleństwo – w 1637 roku tulipan Semper Augustus został sprzedany za astronomiczną wtedy kwotę 13 tysięcy guldenów. Niektóre z cebulek były warte kamienicy w Amsterdamie. Zakupy cebulek za tak wygórowane ceny nie opłaciły się i doprowadziły do ruiny finansowej niektórych kupców.
• O nazwie nadawanej nowej odmianie decydują hodowcy. Tulipanom nadano imiona Jurij Gagarin, kompozytorów Giuseppe Verdi i Antonio Vivaldi, piosenkarzy Diana Ross i Elvis Presley, żon prezydentów – Hillary Clinton, Bernadette Chirac, Maria Kaczyńska, czy piłkarza Ronaldo.

Żurawka drobnokwiatowa (Heuchera micrantha) – gatunek roślin należący do rodziny skalnicowatychSaxifragaceae). Pochodzi z północnej części Ameryki Północnej (stany USA: Oregon, Waszyngton, Kalifornia oraz Kolumbia Brytyjska w Kanadzie). Jest uprawiana w wielu krajach jako roślina ozdobna. W Polsce uprawiany jest głównie kultywar `Palace Purple`.

Morfologia

Pokrój – Zimozielona bylina. Roślina tworząca kępy o wysokości i szerokości ok. 45 cm. Pod ziemią posiada krótkie kłącze

i palowy korzeń.

Liście – Zebrane w różyczkę liściową wyrastającą z kłącza. Są sercowate, długoogonkowe, dłoniastoklapowane (mają 5-7 klap). `Palace Purple` ma liście intensywnie wiśniowo-czerwone, metalicznie błyszczące o długości do 14 cm, przy czym najmłodsze są marmurkowate i żyłkowane.

Kwiaty – Zebrane w wiechowaty kwiatostan o wysokości ok. 45 cm na bezlistnej górnej części łodygi. Są to kwiaty promieniste, 5-krotne. Są beżowe i bardzo drobne (mają długość kilku mm) i od tego właśnie pochodzi polska nazwa rośliny. Kwitnie od maja do sierpnia.

Zastosowanie

Roślina ozdobna uprawiana na rabatach. `Palace Purple` uprawiana jest głównie ze względu na swoje efektownie wybarwione liście. Nadaje się na rabaty i obwódki rabat, ale coraz częściej uprawiana jest także na kwiat cięty wykorzystywany do tworzenia bukietów, wiązanek i do flakonów. Jej liście są w wodzie dość trwałe. Nadaje się także na wielogatunkowe kompozycje tarasowe. Najlepiej prezentuje się uprawiana w grupach po 10-kilkanaście roślin

Uprawa

Potrzebuje żyznej, próchnicznej i przepuszczalnej gleby o obojętnym odczynie. Liście najładniej wybarwiają się, gdy rośnie na stanowisku nieco zacienionym, jednak niezbyt ciemnym. Gleba powinna być stale wilgotna, w czasie suszy roślina musi być podlewana. Jest mrozoodporna, jednak na zimę lepiej ją lekko okryć, zabezpieczy ją to od przemarznięcia w razie braku pokrywy śnieżnej. Uprawiana jest z sadzonek, które sadzi się w odstępach 30-40 cm. Rozmnaża się ją przez podział bryły korzeniowej.